(DĐĐT) Từ 2004 đến nay, Indonesia luôn nổi lên là một địa chỉ đầu tư hấp dẫn của các nhà đầu tư nước ngoài. Sự thành công trong thu hút FDI của Indonesia cũng là một bài học kinh nghiệm cho nhiều quốc gia phát triển, trong đó có Việt Nam.

Thu hút vốn

Indonesia là một nước có nền dân chủ khá non trẻ, có nhiều sắc tộc và tôn giáo khác nhau, bị tách biệt do phân bổ về địa lý trên các đảo khác nhau nên việc quản lý hành chính rất khó khăn, tình hình ổn định chính trị của Indonesia luôn bị ảnh hưởng bởi sự phân chia quyền lực và sự tranh chấp của các nhóm lợi ích. Mặt khác, sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997, Indonesia đứng trước thách thức cần nguồn vốn để phục hồi nền kinh tế.

Từ năm 2007, tình hình của Indonesia đã bắt đầu ổn định. Theo đánh giá của Foreign Policy về chỉ số Các quốc gia thất bại năm 2009, Indonesia được coi là một nước khá ổn định và hòa bình. Sự đi lên này là do Chính phủ Indonesia đã không ngừng nỗ lực cải cách, điều chỉnh lại hệ thống quy định, luật pháp và cải thiện môi trường kinh doanh, đầu tư của Indonesia. Và chính từ sự đổi mới tư duy này Indonesia đã thu hút được một lượng FDI  tương đối lớn. Indonesia đã ban hành quy định đối xử công bằng giữa nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài thông qua Luật Đầu tư nước ngoài năm 2007.

Về hình thức đầu tư, Indonesia cho phép hình thức đầu tư 100% nước ngoài, liên doanh và mua bán sát nhập. Indonesia cũng là thành viên của nhiều tổ chức và thỏa thuận quan trọng như WTO, WIPO (Tổ chức Các vấn đề sở hữu trí tuệ), AFTA và CAFTA. Cho đến nay, Indonesia đã liên tục đơn giản hóa các thủ tục bằng cách cải thiện các quy định trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài. Báo cáo Môi trường kinh doanh của WB năm 2009 cho biết Indonesia là một trong những nước tích cực nhất trong nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư, nhất là trong lĩnh vực thành lập doanh nghiệp, đăng ký tài sản và bảo vệ nhà đầu tư. Và một điểm đáng lưu ý là Indonesia cũng tìm cách để quản lý tốt hơn các nguồn tiền nóng do kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng 1997.

Chính phủ Indonesia đã nhận thấy rằng việc phát triển dựa vào nguồn vốn FDI có thể làm tăng khoảng cách phát triển giữa các vùng và tăng nguy cơ gây bất ổn, xung đột. Lý do là nguồn vốn FDI có xu hướng tập trung vào một số địa phương có nhiều lợi thế về nguồn lực và tập trung đông dân. Trong khi đó, Chính phủ Indonesia lại cho phép các địa phương được tự phân quyền và tự quản lý về thu chi ngân sách theo chương trình phân cấp hóa từ năm 1999. Với chính sách như vậy, Indonesia đã vô tình đẩy các địa phương nghèo không có ngân sách để thực hiện các dự phát triển kinh tế, xã hội vào tình trạng khó thu hút đầu tư hơn, nhất là các luồng vốn FDI. Vấn đề đặt ra cho Chính phủ Indonesia hiện nay là phải đảm bảo phát triển cân bằng giữa các vùng miền. Chính vì vậy, Indonesia đã đưa ra một số biện pháp, chính sách để hài hòa việc thu hút FDI và phát triển vùng đã được triển khai, như:

(1) Phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng thuận lợi, kết nối các vùng miền với nhau, lựa chọn và định hướng các dự án FDI có đặc điểm phù hợp với từng vùng miền. Với các dự án FDI cần sử dụng nguồn lực giá rẻ có thể sẽ trải ra đều hơn trên các địa phương do tính kết nối về cơ sở hạ tầng gia tăng. Còn các dự án đầu tư sản xuất hàng tiêu dùng phục vụ thị trường nội địa sẽ tập trung sản xuất tại một địa phương thay vì tản mát nhiều địa bàn vì nay họ đã có thể vận chuyển hàng hóa một cách thuận tiện đến mọi miền do giao thông đã thuận lợi.

(2) Tiếp tục quá trình tự do hóa thương mại và kết nối với thị trường quốc tế. Theo đánh giá của giới chuyên gia kinh tế quốc tế, chính sách sản xuất thay thế nhập khẩu của các nước đang phát triển là nguyên nhân chính gây ra tình trạng vốn FDI chỉ tập trung ở một số địa phương nhất định. Lý do là khi việc sản xuất chủ yếu phục vụ thị trường nội địa, các doanh nghiệp sẽ chỉ tập trung ở những nơi gần khách hàng. Trong khi đó, nếu khả năng xuất khẩu cao, các doanh nghiệp sẽ tập trung vào tính toán chi phí sản xuất tổng hợp thay vì chỉ chú trọng vào vị trí đặt nhà máy.

(3) Sử dụng các chính sách có tác động ngay trong ngắn hạn, các doanh nghiệp sẽ hướng tới các địa phương có nguồn nhân lực và giá thuê đất rẻ thay vì chỉ tập trung vào các khu công nghiệp lớn.

(4) Hài hòa giữa quyền tự chủ của địa phương và khả năng điều phối nguồn thu của chính quyền trung ương. Lý do là cho dù các biện pháp trên có được thực hiện, thì sẽ vẫn có một số địa phương không thể cạnh tranh nổi trong việc thu hút nguồn vốn FDI. Do vậy, chính quyền trung ương vẫn cần giữ thẩm quyền quản lý thu chi ngân sách ở một mức nhất định để phân bổ cho các địa phương nghèo, vùng sâu vùng xa khó có khả năng thu hút FDI.

Phân cấp quản lý

Quá trình phân quyền từ trung ương đến địa phương khiến các nhà đầu tư có phần lo ngại về sự không thống nhất chính sách giữa chính quyền trung ương và địa phương. Vì sự phân quyền ở Indonesia không chỉ nhằm mục đích tăng tính chủ động và hiệu quả điều hành ở cấp địa phương mà còn là một biện pháp để làm dịu đi các phong trào đòi quyền độc lập hoàn toàn ở một số địa phương. Do vậy, quá trình phân quyền mạnh mẽ mang đến một số rủi ro cho nhà đầu tư. Đó là, chính sách thu hút và quy định về FDI sẽ có sự “vênh” nhau giữa các địa phương, giữa địa phương với trung ương, giữa cấp tỉnh và cấp quận tại địa phương. Theo đánh giá của Cơ quan hỗ trợ phát triển Hoa Kỳ (USAID), quá trình phân quyền của Indonesia còn thiếu sự nhất quán và rõ ràng, còn có sự “vênh” trong quy định về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền, và tính chịu trách nhiệm của các cấp, các cơ quan điều phối quá trình phân cấp.

Việc phân quyền mạnh mẽ về mặt lý thuyết sẽ tăng tính tự chủ và hiệu quả trong việc sử dụng các nguồn lực do chính quyền địa phương hiểu nhu cầu và chịu trách nhiệm với người dân. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu phân quyền tại Indonesia, có chỉ trích cho rằng sự phân quyền thực sự chỉ là chia sẻ lợi ích từ trung ương xuống địa phương và củng cố thêm quyền lực của các nhóm lợi ích ở địa phương. Kinh nghiệm cho thấy điều này chỉ diễn ra khi việc phân quyền không đi kèm với nâng cao năng lực cán bộ của các địa phương và hoàn thiện các thể chế quản lý và nâng cao vai trò lãnh đạo liêm khiết.

Những bài học có thể vận dụng ở Việt Nam

So với Indonesia, Việt Nam có nhiều thuận lợi hơn trong quản lý FDI bởi: Việt Nam là quốc gia có nền văn hóa, ngôn ngữ gần như đồng nhất và tinh thần dân tộc lâu đời, gắn bó chặt chẽ, các địa phương ở cùng một dải lục địa thay vì rải rác ở các đảo như Indonesia. Vì vậy về vấn đề phát triển vùng, Việt Nam có những đặc điểm khác Indonesia. Việt Nam không gặp phải các vấn đề cơ bản về gắn kết các nhóm cộng đồng rất khác biệt ở các vùng miền lại với nhau. Chủ trương của Việt Nam hiện nay là đẩy mạnh việc liên kết vùng miền, trong đó tập trung phát triển mạnh vào những ngành, lĩnh vực mà các tỉnh, thành có lợi thế để tạo động lực và tạo đà cho sự phát triển chung của toàn khu vực.

Về vấn đề phân cấp quản lý, đã có nhiều phân tích, đánh giá về tác động tích cực cũng như những mặt hạn chế của việc phân cấp quản lý FDI theo Luật Đầu tư. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ Indonesia cho thấy mặc dù đã có sự phân cấp nhưng vẫn cần sự phối hợp chặt chẽ và phân định trách nhiệm rõ ràng giữa cấp trung ương và địa phương để đảm bảo tính thống nhất về chính sách và về quy hoạch phát triển chung. Việc các địa phương cạnh tranh thu hút vốn FDI cũng có tác dụng tích cực trong việc đẩy mạnh tính sáng tạo, tạo động lực cải thiện môi trường đầu tư của tỉnh. Nhưng nếu “cạnh tranh tự do” mà không có sự quản lý, thống nhất chung thì sẽ phá vỡ các quy hoạch chung về phát triển ngành và phát triển vùng miền của đất nước.

Nâng cao trình độ thẩm định dự án của các cán bộ phụ trách ở địa phương cũng là vấn đề cần được quan tâm, bồi dưỡng. Mặc dù đã phân cấp thẩm quyền, nhưng vẫn cần cơ chế phối hợp thông tin giữa địa phương với trung ương về các dự án đầu tư. Điều này đặc biệt quan trọng để tránh các dự án “bong bóng”, tức là các dự án được nhà đầu tư thổi phồng từ vài trăm triệu lên hàng tỉ USD. Mục đích để nhằm nhanh chóng có được giấy chứng nhận đầu tư từ chính quyền địa phương, phô trương thanh thế để huy động vốn và nhất là được cấp nhiều đất đai.

Từ những phân tích trên có thể thấy, để đảm bảo hiệu quả của việc phân cấp cần có sự phân cấp một cách hợp lý. Quá trình phân cấp cần đi kèm với việc nâng cao khả năng của địa phương trong việc thẩm tra và quản lý các dự án FDI.

Nguyễn Nhâm

Theo ĐTNN